W skrócie
Nepal łączy na niewielkiej powierzchni dwa odrębne środowiska zdrowotne. Szlaki w Himalajach prowadzą powyżej 5000 m n.p.m.: baza pod Everestem leży na około 5300-5400 m, a przełęcz Thorong La na trasie wokół Annapurny na 5416 m. Na tych wysokościach głównym zagrożeniem jest choroba wysokościowa, a malarii nie ma. Nizinny Terai na południu, z Parkiem Narodowym Chitwan i Lumbini, to z kolei obszar komarów i chorób, które przenoszą. Zestaw szczepień dla obu tras opisaliśmy na stronie kierunku. Ten artykuł dotyczy tego, co dzieje się już w drodze.
Choroba wysokościowa i tempo wejścia
Na dużej wysokości ciśnienie parcjalne tlenu w powietrzu jest niższe, a organizm potrzebuje kilku dni, żeby się do tego przystosować. Ryzyko ostrej choroby górskiej (AMS) pojawia się u osób niezaaklimatyzowanych śpiących na wysokości około 2500 m i wyżej. O tym, czy wystąpi, decyduje przede wszystkim tempo wejścia i wysokość noclegu. Dobra kondycja fizyczna przed nią nie chroni.
Objawy AMS pojawiają się zwykle od 2 do 12 godzin po dotarciu na nową wysokość, często w pierwszą noc. Podstawowym objawem jest ból głowy, któremu towarzyszy co najmniej jeden z kolejnych: brak apetytu, nudności lub wymioty, zmęczenie, zawroty głowy. Jeśli nie wchodzi się wyżej, dolegliwości ustępują w ciągu 12-48 godzin. Groźne dla życia są dwie ciężkie postacie choroby.
Ostra choroba górska (AMS)
- ból głowy, nudności, brak apetytu
- zmęczenie i zawroty głowy
- gorszy sen
- postępowanie: dzień przerwy bez wchodzenia wyżej
- zejście, gdy objawy narastają mimo odpoczynku
Obrzęk płuc (HAPE) lub mózgu (HACE)
- duszność w spoczynku, kaszel, czasem odkrztuszanie krwistej wydzieliny
- spadek wydolności wyraźnie większy niż u reszty grupy
- zaburzenia równowagi i chwiejny chód
- splątanie, senność, zmiana zachowania
- postępowanie: natychmiastowe zejście
Obrzęk mózgu rozwija się zwykle z nieleczonej AMS i bez zejścia może doprowadzić do śpiączki w ciągu 12-24 godzin od pojawienia się zaburzeń równowagi. Obrzęk płuc narasta przez dzień lub dwa: zaczyna się od zadyszki przy wysiłku i suchego kaszlu, a kończy dusznością w spoczynku. Najprostszy test w terenie polega na przejściu po linii, stawiając piętę tuż przed palcami drugiej stopy. Jeżeli ktoś z grupy nie potrafi tego zrobić, schodzi się niżej, nawet nocą. Już zejście o 300 m często przynosi wyraźną poprawę.
Schemat wejścia, który zmniejsza ryzyko, opiera się na kilku zasadach przyjętych przez CDC i brytyjski NaTHNaC:
| Zasada | W praktyce na trekkingu |
|---|---|
| Pierwszy nocleg | Nie przenosić się w jeden dzień z wysokości poniżej 1200 m na nocleg powyżej 2750 m. Kilka dni poniżej 3000 m przed dalszym wejściem |
| Przyrost dzienny | Powyżej 3000 m wysokość kolejnego noclegu wyższa najwyżej o 500 m. W ciągu dnia można wejść wyżej, a na noc zejść |
| Dni aklimatyzacyjne | Dodatkowy dzień na każde kolejne 1000 m przyrostu albo co 3-4 dni marszu |
| Pierwsze 48 godzin | Bez alkoholu i bez intensywnego wysiłku. Osoby pijące kawę codziennie nie odstawiają jej, bo ból głowy z odstawienia łatwo pomylić z objawem AMS |
| Plan podróży | Dzień lub dwa zapasu w harmonogramie, żeby odpoczynek przy objawach nie kolidował z lotem powrotnym |
Acetazolamid przyspiesza aklimatyzację i bywa zalecany profilaktycznie, gdy trasa nie pozwala na wolne tempo, na przykład przy wylocie do wysoko położonego lotniska. Przyjmuje się go od dnia poprzedzającego wejście. Jest lekiem na receptę i ma przeciwwskazania, dlatego dawkę ustala lekarz. Żaden lek nie zastępuje tempa wejścia, a przy objawach ciężkiej postaci podstawowym leczeniem pozostaje zejście.
Woda i jedzenie w Katmandu i na szlaku
Wody z kranu w Nepalu się nie pije. W miastach wystarcza woda butelkowana z nienaruszonym zamknięciem, a ryzyko wiąże się z tym, czego nie widać: kostkami lodu, sokami wyciskanymi na miejscu, sałatkami i owocami mytymi wodą wodociągową. Biegunka podróżnych, WZW typu A i dur brzuszny szerzą się tą samą drogą. Według NaTHNaC od stycznia do połowy listopada 2025 roku w Nepalu zgłoszono 2018 przypadków cholery, przy czym ryzyko zachorowania dla typowego turysty pozostaje niskie.
Na szlaku woda butelkowana drożeje z każdym dniem marszu, a puste butelki zostają w górach. Dlatego trekkerzy uzdatniają wodę sami. Metody różnią się skutecznością:
| Metoda | Skuteczność i ograniczenia |
|---|---|
| Gotowanie | Najpewniejsza, niszczy bakterie, wirusy i pierwotniaki. Na nizinach wystarcza 1 minuta wrzenia, powyżej 2000 m potrzebne są 3 minuty |
| Filtr | Zatrzymuje bakterie i pierwotniaki, ale typowe filtry turystyczne nie zatrzymują wirusów, w tym wirusa WZW A |
| Tabletki chlorowe | Działają na bakterie i wirusy, słabiej na Giardia i Cryptosporidium. Wymagają odczekania zgodnie z ulotką, w zimnej wodzie dłużej |
| Filtr i tabletki łącznie | Pokrywają się wzajemnie i dają ochronę zbliżoną do gotowania |
W schroniskach na szlaku najbezpieczniejsze są dania gotowane i podawane gorące, w tym dal bhat. Ostrożności wymagają produkty, które stały po przygotowaniu, oraz nabiał nieznanego pochodzenia. Mycie rąk przed jedzeniem ma tu takie samo znaczenie jak dobór potraw. Preparat alkoholowy pomaga, gdy brakuje wody, ale na wirusy bezotoczkowe, w tym WZW A i norowirusy, działa słabiej niż mydło.
Choroby przenoszone przez komary zależą od wysokości
Komary przenoszące choroby w Nepalu potrzebują ciepła, dlatego ryzyko zależy od wysokości. Typowe trasy trekkingowe w Himalajach, a także Katmandu i Pokhara, leżą poza zasięgiem malarii. Najwięcej ostrożności wymaga pobyt w Terai.
| Choroba | Gdzie występuje | Co z tego wynika |
|---|---|---|
| Malaria | Niziny, głównie prowincje Sudurpaszczim i Karnali poniżej 2000 m według CDC. NaTHNaC ocenia ryzyko poniżej 1500 m jako niskie | Profilaktykę lekową dobiera lekarz tylko dla tras w rejonach ryzyka. Na trekking w Himalajach nie jest potrzebna |
| Japońskie zapalenie mózgu | Terai, a według NaTHNaC także Dolina Katmandu i część dystryktów górskich. Szczyt od maja do października | Szczepienie rozważa się przy pobycie powyżej miesiąca lub przy wizytach na terenach wiejskich i polach ryżowych. Przy krótkim trekkingu wysokogórskim zwykle nie jest zalecane |
| Denga | Miasta i ich okolice | Komary Aedes kłują w dzień, więc repelent stosuje się także rano i po południu |
Ochrona przed ukąszeniami jest wszędzie taka sama: repelent na odsłoniętą skórę, odzież zakrywająca ramiona i nogi, moskitiera w pokojach bez szczelnych siatek w oknach. CDC zaleca preparaty z DEET o stężeniu co najmniej 20%, a odzież i sprzęt można dodatkowo zaimpregnować permetryną. Permetryny nie nakłada się na skórę.
Z dala od komarów, ale w całym kraju, pozostaje wścieklizna. W Nepalu jest dużo bezpańskich psów, a przy świątyniach także małp. Profilaktyka poekspozycyjna jest dostępna głównie w większych ośrodkach miejskich, a ze szlaku dojście do nich zajmuje dni. Każde ugryzienie lub zadrapanie przemywa się od razu wodą z mydłem przez kilkanaście minut i jak najszybciej szuka pomocy.
Ubezpieczenie obejmujące trekking i ewakuację
Poza Doliną Katmandu i Pokharą dostęp do opieki medycznej jest słaby, a z wysokich partii szlaków pacjenta ewakuuje się śmigłowcem. Brytyjskie ministerstwo spraw zagranicznych szacuje koszt takiego lotu na 1000-2000 funtów lub więcej za godzinę. Polisa bez odpowiednich rozszerzeń zostawia te koszty po stronie podróżnego. Przed zakupem warto sprawdzić w ogólnych warunkach ubezpieczenia kilka konkretnych punktów:
- Limit wysokości. Część polis ogranicza ochronę trekkingu do określonej wysokości. Limit musi być wyższy niż najwyższy punkt trasy, czyli dla bazy pod Everestem lub przełęczy Thorong La powyżej 5400 m.
- Ewakuacja śmigłowcem oraz poszukiwanie i ratownictwo wymienione wprost, a nie tylko „transport medyczny”.
- Suma kosztów leczenia co najmniej 50 000 euro, z transportem do kraju.
- Choroba wysokościowa nie może być wyłączona z ochrony jako skutek „sportu wysokiego ryzyka”.
- Choroby przewlekłe zgłoszone ubezpieczycielowi, jeśli polisa tego wymaga. Bez tego zaostrzenie na szlaku może nie zostać objęte ochroną.
Wydruk polisy z numerem alarmowym ubezpieczyciela warto nosić przy sobie, a kopię zostawić przewodnikowi lub w agencji, która organizuje trekking. Wezwanie śmigłowca zwykle wymaga potwierdzenia pokrycia kosztów, a brak dokumentu opóźnia start.
Apteczka na szlak
Na trekking apteczka idzie w plecaku, bo na wielu odcinkach najbliższa apteka jest kilka dni marszu. Jej pełny skład dla Nepalu znajdziesz na stronie kierunku. Na szlaku najczęściej przydają się leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, doustny płyn nawadniający, środek do dezynfekcji ran i plastry na pęcherze, filtr przeciwsłoneczny o wysokim faktorze i pomadka z filtrem. Śnieg odbija promieniowanie, więc oparzenia skóry i oczu zdarzają się także przy chłodnej pogodzie. Leki przyjmowane na stałe trzeba zabrać w ilości na cały wyjazd i jeszcze kilka dni zapasu, w oryginalnych opakowaniach.
Duszność w spoczynku, kaszel z krwistą wydzieliną, chwiejny chód, splątanie lub nietypowa senność na wysokości wymagają natychmiastowego zejścia, także w nocy. Gorączka w trakcie pobytu w Terai lub w ciągu roku po powrocie wymaga zgłoszenia się do lekarza i poinformowania o podróży, bo może być objawem malarii.
Szczepienia trzeba przyjąć osobiście w gabinecie, a schematy części z nich trwają kilka tygodni, dlatego wizytę najlepiej zaplanować 4-6 tygodni przed wylotem. Plan wejścia, leki na wysokość i ewentualną profilaktykę malarii dla trasy przez Terai ustala się z lekarzem przed tą wizytą, również przez konsultację online.
