Tężec, błonica i krztusiec u dorosłych: kiedy przyjąć dawkę przypominającą

W skrócie

Szczepienia przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi kojarzą się z kalendarzem dziecięcym i rzeczywiście tam się zaczynają. Ostatnią obowiązkową dawkę przyjmuje się jako nastolatek, a dalsza ochrona zależy już wyłącznie od tego, czy dorosły sam o nią zadba. Zalecenie jest proste, jedna dawka co 10 lat, ale łatwo o nim zapomnieć, bo przez dekadę między dawkami nic nie przypomina o terminie.

Dlaczego ochrona z dzieciństwa nie wystarcza

Odporność po szczepieniu przeciw tężcowi i błonicy nie jest dożywotnia. Poziom przeciwciał spada z upływem lat, a przebycie tężca, inaczej niż wielu innych chorób zakaźnych, nie daje odporności, bo dawka toksyny wywołująca chorobę jest zbyt mała, żeby pobudzić układ odpornościowy. Jedynym sposobem utrzymania ochrony jest więc regularne doszczepianie.

Choroba nie zniknęła także w innych krajach Europy. Według ECDC w 2022 roku osoby w wieku 65 lat i starsze stanowiły 81% chorych w krajach Unii i Europejskiego Obszaru Gospodarczego, a spośród chorych, dla których znany był przebieg, zmarło 13%.

Jak sprawdzić datę ostatniej dawki

• Książeczka szczepień albo karta uodpornienia w przychodni, czyli pierwsze i najpełniejsze źródło.
• Internetowe Konto Pacjenta, zakładka „Szczepienia”, w której widać tylko dawki wpisane do elektronicznej karty szczepień.
• Konsultacja lekarska, gdy daty nie da się ustalić.

Starsze szczepienia, odnotowane wyłącznie na papierze, nie pojawią się w IKP automatycznie, więc pusta zakładka nie oznacza braku szczepień.

Obawa przed „za częstym” szczepieniem rzadko jest uzasadniona. Przez lata przyjmowano, że między dawkami ze składnikiem tężcowym powinno minąć od 5 do 10 lat. Badania z udziałem dorosłych, którym podawano szczepionkę skojarzoną przeciw trzem chorobom od 21 dni do 2 lat po szczepionce przeciw tężcowi i błonicy, nie wykazały częstszych odczynów poszczepiennych. Niepewna data ostatniej dawki nie jest więc zwykle przeszkodą do szczepienia, a o terminie decyduje lekarz kwalifikujący.

Ochrona przed trzema chorobami w jednej dawce

Szczepionka wyłącznie przeciw tężcowi wciąż jest dostępna i bywa stosowana, na przykład po zranieniu. Zalecenia dla dorosłych w Polsce wskazują jednak szczepionkę skojarzoną dTpa, która chroni też przed błonicą i krztuścem. Zawiera ona zmniejszoną ilość antygenów błonicy i krztuśca, przeznaczoną do szczepień przypominających. W przychodniach podaje się np. Boostrix, a w naszej klinice preparat Adacel.

Krztusiec wrócił w ostatnich latach do Polski na dużą skalę.

Spadek w 2026 roku nie oznacza, że choroba zniknęła. U dorosłych przebiega często jako męczący, wielotygodniowy kaszel, ale dla niemowląt, które nie mogą jeszcze być w pełni zaszczepione, bywa groźny dla życia. Aktualna dawka u dorosłych zmniejsza ryzyko, że zakażenie trafi do domu, w którym jest małe dziecko. Kobiety w ciąży mogą od 15 października 2024 roku zaszczepić się przeciw krztuścowi bezpłatnie w przychodni POZ, między 27. a 36. tygodniem ciąży, a przy zagrożeniu porodem przedwczesnym po 20. tygodniu. Więcej o szczepieniach w ciąży piszemy w artykule o podróży w ciąży.

Błonica w Polsce praktycznie nie występuje: według stanu na 15 października 2026 roku zgłoszono w tym roku jeden przypadek. Inaczej jest w części krajów Afryki i Azji, w których odsetek zaszczepionych dzieci jest niski. W Senegalu do 5 października 2026 roku potwierdzono 161 zachorowań i 11 zgonów w 12 z 14 regionów medycznych. Podróżny bez aktualnej dawki nie ma przed tą chorobą ochrony. Kraje, w których ryzyko jest największe, wymieniamy w poradniku o błonicy.

Doszczepienie przed wyjazdem

Datę ostatniej dawki sprawdza się przed każdą podróżą, niezależnie od kierunku, bo tężec występuje na całym świecie, także w Polsce. Najwięcej zyskują podróżni w takich sytuacjach:

• Trekking, rower, wspinaczka i sporty wodne, czyli wszędzie tam, gdzie łatwo o otarcie lub ranę zabrudzoną ziemią.
• Pobyt poza zasięgiem dobrze wyposażonej opieki medycznej, gdzie po zranieniu może brakować szczepionki i immunoglobuliny przeciwtężcowej.
• Kraje z ogniskami błonicy, zwłaszcza przy kontakcie z miejscową ludnością, wolontariacie albo pracy w ośrodkach zdrowia.
• Trasy z zaleceniem szczepienia przeciw polio. Wtedy jedna dawka szczepionki czterowalentnej, w naszej klinice Adacel Polio, zastępuje dwa osobne szczepienia.

Pełna ochrona po dawce przypominającej pojawia się po około 2 tygodniach, dlatego szczepienie najlepiej zaplanować razem z pozostałymi szczepieniami podróżnymi, kilka tygodni przed wylotem. Jeśli historia szczepień jest niepełna i potrzebny jest schemat uzupełniający, termin trzeba ustalić jeszcze wcześniej.

Datę ostatniej dawki i potrzebę doszczepienia można omówić na konsultacji przed wyjazdem, także online. Ceny szczepionek i zasady szczepienia przedstawiamy na stronie szczepienia przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi.