+48 696 353 300 8:00-21:00 (pn-sb)

Medycyna podróży

Ochrona przed kleszczowym zapaleniem mózgu

Choroba, na którą nie ma leczenia przyczynowego, a u części chorych zostawia trwałe ślady neurologiczne. Ryzyko zaczyna się już w Czechach i Austrii, nie dopiero w tropikach.

Szczepienie na KZM Gdzie występuje

Czym jest kleszczowe zapalenie mózgu?

Kleszczowe zapalenie mózgu wywołuje wirus TBEV (Tick-borne encephalitis virus) z rodziny Flaviviridae, spokrewniony z wirusami żółtej gorączki, dengi i japońskiego zapalenia mózgu. To pokrewieństwo ma znaczenie praktyczne, ponieważ odpowiada za reakcje krzyżowe w badaniach serologicznych u osób szczepionych lub chorujących wcześniej na inne flawiwirusy.

Wyróżnia się trzy podtypy wirusa: europejski, syberyjski i dalekowschodni. Różnią się one nie tylko zasięgiem, ale i przebiegiem choroby - podtyp europejski daje najczęściej opisywany przebieg dwufazowy o śmiertelności rzędu 1-2 procent, natomiast podtyp dalekowschodni przebiega ciężej, częściej jednofazowo i z wyższą śmiertelnością.

Rezerwuarem wirusa są drobne gryzonie, a wektorem kleszcze z rodzaju Ixodes, przy czym w Europie jest to głównie kleszcz pospolity Ixodes ricinus. Wirus znajduje się w gruczołach ślinowych kleszcza i przenika do organizmu żywiciela już w pierwszych minutach żerowania. Ta cecha odróżnia KZM od boreliozy, w której krętki muszą najpierw przewędrować z jelita kleszcza do ślinianek, co daje kilkanaście godzin na bezpieczne usunięcie pajęczaka. Przy KZM to okno w praktyce nie istnieje.

Druga droga zakażenia, często pomijana, prowadzi przez przewód pokarmowy: spożycie niepasteryzowanego mleka zakażonych kóz, owiec lub krów oraz wytworzonych z niego serów. Zakażenia pokarmowe mają charakter ogniskowy i obejmują niekiedy całe rodziny naraz.

Po wniknięciu wirus namnaża się początkowo lokalnie i w węzłach chłonnych, dając fazę wiremii odpowiadającą objawom grypopodobnym. U części zakażonych na tym etapie choroba się kończy. U pozostałych wirus przekracza barierę krew-mózg i wywołuje zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu lub rdzenia kręgowego. Ponieważ uszkodzenie ma charakter bezpośredniego działania wirusa na neurony, a leczenia przyczynowego nie ma, część następstw pozostaje trwała.

KZM objawy

Choroba ma najczęściej przebieg dwufazowy, a między fazami następuje kilkudniowa poprawa. To ona bywa myląca: chory uznaje, że przechodzi zwykłą infekcję, i nie łączy późniejszych objawów neurologicznych z ukąszeniem sprzed kilku tygodni.

Najczęstsze objawy

thermostat

Faza pierwsza (grypopodobna)

Po 7-14 dniach od ukąszenia pojawia się gorączka, ból głowy, bóle mięśni i osłabienie, trwające zwykle 2-4 dni. U części chorych na tym się kończy i choroba przebiega bezobjawowo neurologicznie.

schedule

Okres bezobjawowy

Kilka do kilkunastu dni względnie dobrego samopoczucia. Ta przerwa sprawia, że pacjent i lekarz często nie wiążą kolejnej fazy z wcześniejszą infekcją ani z kleszczem.

neurology

Faza druga (neurologiczna)

Powrót wysokiej gorączki z silnym bólem głowy, wymiotami, sztywnością karku i światłowstrętem. W cięższych postaciach dochodzą zaburzenia świadomości, drżenia, niedowłady i porażenia.

Objawy alarmowe wymagające pilnej pomocy

  • neurology

    Sztywność karku, silny ból głowy i światłowstręt

  • neurology

    Zaburzenia świadomości, splątanie, senność patologiczna

  • neurology

    Drżenia mięśniowe, zaburzenia równowagi i koordynacji

  • neurology

    Niedowład lub porażenie kończyny, opadanie powieki

  • thermostat

    Nawrót gorączki po kilkudniowej poprawie

Powrót gorączki po kilku dniach poprawy, zwłaszcza po pobycie w terenie leśnym, zawsze wymaga pilnej konsultacji.

Jak rozpoznaje się KZM?

Rozpoznanie opiera się na badaniu przeciwciał w surowicy i płynie mózgowo-rdzeniowym, przy czym w drugiej fazie choroby wirusa zwykle nie da się już wykryć bezpośrednio - to odpowiedź immunologiczna świadczy o zakażeniu.

Podstawą jest oznaczenie przeciwciał anty-TBEV w klasach IgM i IgG metodą ELISA. W fazie neurologicznej są one obecne u praktycznie wszystkich chorych, dlatego ujemny wynik przy wyraźnych objawach każe szukać innej przyczyny. Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego wykazuje obraz typowy dla zapalenia wirusowego: podwyższoną liczbę komórek z przewagą limfocytów i umiarkowanie podwyższone białko. Rezonans magnetyczny bywa prawidłowy nawet przy ciężkim przebiegu, więc jego wynik nie wyklucza choroby.

Pułapka interpretacyjna po szczepieniu

Przeciwciała IgG utrzymują się latami zarówno po przebyciu choroby, jak i po szczepieniu, a dodatkowo możliwe są reakcje krzyżowe z innymi flawiwirusami, w tym z wirusem żółtej gorączki i dengi. Dlatego przy interpretacji wyniku kluczowa jest informacja o wcześniejszych szczepieniach i podróżach - bez niej dodatni wynik IgG nie rozstrzyga niczego.

Czego nie da się zrobić

Nie istnieje leczenie przyczynowe. Postępowanie sprowadza się do leczenia objawowego, przeciwobrzękowego i, w cięższych postaciach, do intensywnej terapii. Antybiotyki nie działają, bo choroba jest wirusowa - inaczej niż borelioza, przenoszona przez tego samego kleszcza.

Profilaktyka i szczepienie

Zaplanuj ochronę przed wyjazdem

Sprawdź, na czym polega szczepienie, dla kogo jest przeznaczone i jak wygląda kwalifikacja lekarska w naszym Centrum Szczepień.

Sprawdź ofertę szczepienia

Grupy ryzyka i następstwa

Ciężkość przebiegu rośnie z wiekiem. U dzieci choroba przebiega zwykle łagodnie, natomiast u osób po pięćdziesiątce częściej dochodzi do postaci z zajęciem mózgu i rdzenia oraz do trwałych następstw.

Następstwa neurologiczne

U około 10-20 procent chorych z postacią neurologiczną pozostają trwałe następstwa: niedowłady, zaburzenia pamięci i koncentracji, zaburzenia równowagi, przewlekłe zmęczenie oraz bóle głowy utrzymujące się miesiącami. Zespół ten określa się mianem zespołu poencefalitowego (zespołu po przebytym KZM) i bywa on przyczyną długotrwałej niezdolności do pracy. Śmiertelność w ciężkiej postaci wynosi 1-2 procent, przy czym wyraźnie rośnie u osób starszych.

Kto powinien rozważyć szczepienie

  • Podróżni w rejony endemiczne od wiosny do jesieni: Austria, Czechy, Słowacja, Słowenia, Chorwacja, kraje bałtyckie, Bałkany, a także północno-wschodnia Polska.
  • Osoby aktywne w terenie: Trekking, biwakowanie, grzybobranie, rower górski, bieganie po lesie, wspinaczka na terenach zalesionych.
  • Pracownicy leśni i rolnicy: Ekspozycja zawodowa, powtarzalna przez cały sezon.
  • Osoby po 50. roku życia: U nich ryzyko ciężkiego przebiegu i trwałych następstw jest najwyższe.
  • Podróżujący po Alpach i Bałkanach z zamiłowaniem do lokalnych serów: Ryzyko dotyczy także niepasteryzowanego mleka i jego przetworów.

Gdzie występuje kleszczowe zapalenie mózgu?

KZM jest chorobą Europy Środkowej, Wschodniej i Północnej oraz pasa Azji sięgającego po Japonię. Zasięg przesuwa się na północ i na wyższe wysokości wraz ze zmianami klimatu, a rejony uznawane dawniej za wolne pojawiają się dziś w statystykach.

Europa Środkowa i Wschodnia

Najwyższa zapadalność dotyczy Austrii, Czech, Słowacji, Słowenii, Węgier, Chorwacji, krajów bałtyckich oraz Rosji. W Polsce ogniska koncentrują się w województwach podlaskim i warmińsko-mazurskim, ale przypadki notuje się w całym kraju.

Skandynawia i Azja

Południowa Szwecja, Finlandia, Wyspy Alandzkie oraz Norwegia notują rosnącą liczbę zachorowań. Wschodni podtyp wirusa, o cięższym przebiegu, występuje na Syberii, w Mongolii, północnych Chinach i na Hokkaido w Japonii.
Sezon i wysokość mają znaczenie

Kleszcze są aktywne od wczesnej wiosny do późnej jesieni, przy temperaturach powyżej około 7 stopni, ze szczytem w maju, czerwcu i wrześniu. Dawniej ryzyko kończyło się na wysokości około 800 metrów, dziś kleszcze spotyka się w Alpach powyżej 1500 metrów.

Jak chronić się przed KZM?

Ochrona ma dwie warstwy: barierową, która zmniejsza szansę ukąszenia, i szczepienną, która jako jedyna działa wtedy, gdy bariera zawiedzie. Przy KZM ta druga jest kluczowa, bo wirus przenika już w pierwszych minutach żerowania.

Ochrona przed kleszczami

  • pest_control

    Ubranie zakrywające i jasne

    Długie spodnie wpuszczone w skarpety, zakryte buty, długi rękaw. Na jasnym materiale kleszcza widać, zanim znajdzie drogę do skóry.

  • pest_control

    Repelent na skórę i odzież

    Preparaty z DEET lub ikarydyną na odsłoniętą skórę, permetryna na odzież. Nakładaj repelent po wyschnięciu filtra przeciwsłonecznego, nie przed.

  • pest_control

    Dokładny przegląd ciała po powrocie

    Kleszcze wybierają miejsca ciepłe i cienkie: pachwiny, pachy, za uszami, zgięcia kolan, granicę włosów. U dzieci szczególnie głowę i kark.

  • no_meals

    Ostrożność z niepasteryzowanym nabiałem

    Surowe mleko kozie, owcze i krowie oraz sery z niego wytwarzane mogą przenosić wirusa w rejonach endemicznych. To droga zakażenia często pomijana przez podróżnych.

Jak usunąć kleszcza

Przy KZM szybkie usunięcie kleszcza ma mniejsze znaczenie niż przy boreliozie, bo wirus znajduje się w ślinie i przenika niemal natychmiast. Prawidłowa technika i tak pozostaje ważna:
  • Chwyć tuż przy skórze: Pęsetą lub specjalnym przyrządem, jak najbliżej powierzchni skóry, obejmując aparat gębowy, a nie tułów.
  • Wyciągnij zdecydowanym, prostym ruchem: Bez wykręcania i szarpania. Pozostawiony fragment aparatu gębowego usuwa się jak drzazgę.
  • Nie smaruj i nie przypalaj: Tłuszcz, alkohol czy ogień powodują, że kleszcz zwraca treść do rany, co zwiększa ryzyko przeniesienia patogenów.
  • Odkaź miejsce i zapisz datę: Data ukąszenia bywa dla lekarza kluczowa, jeśli po kilku tygodniach pojawią się objawy.
Dlaczego przy KZM szczepienie jest ważniejsze niż pęseta

Wirus KZM znajduje się w ślinie kleszcza i przenika do organizmu już w pierwszych minutach żerowania, w odróżnieniu od bakterii boreliozy, która potrzebuje na to zwykle kilkunastu godzin. Szybkie usunięcie kleszcza chroni więc przed boreliozą, ale przed KZM chroni wyłącznie szczepienie.

Schemat szczepienia i dawki przypominające

Pełny schemat obejmuje trzy dawki rozłożone na kilka miesięcy, ale ochronę na bieżący sezon uzyskuje się już po dwóch. Istnieje też schemat przyspieszony dla osób wyjeżdżających wkrótce.

  1. 1
    Pierwsza i druga dawka

    Odstęp od 1 do 3 miesięcy. Po drugiej dawce ochrona sięga już około 90 procent i wystarcza na bieżący sezon kleszczowy.

  2. 2
    Trzecia dawka dopełniająca

    Podawana od 5 do 12 miesięcy po drugiej. Dopiero ona zapewnia ochronę wieloletnią i rozpoczyna liczenie odstępów do dawek przypominających.

  3. 3
    Schemat przyspieszony

    Gdy wyjazd jest bliski, stosuje się skrócone odstępy, pozwalające uzyskać ochronę w ciągu 2-3 tygodni. Wariant dobiera lekarz zależnie od preparatu.

  4. 4
    Dawki przypominające

    Pierwsza zwykle po 3 latach, kolejne co 3-5 lat, przy czym u osób powyżej 60. roku życia odstępy są krótsze. Zimą jest na to najlepszy moment - przed startem sezonu.

Co zabrać w rejony występowania KZM?

Zestaw na wyjazd w tereny leśne i górskie Europy Środkowej od wiosny do jesieni.

clean_hands

Ochrona przed kleszczami

medical_services

Dokumenty i logistyka

Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu

lek. med. Anna Dukiel
stethoscope lek. med. Anna Dukiel

Konsultacja, kwalifikacja i szczepienie zwykle odbywają się podczas tej samej wizyty, nie ma konieczności rezerwacji szczepionek.

Stosuje się szczepionki inaktywowane (np. Encepur lub FSME-IMMUN), zawierające zabity wirus, więc niemogące wywołać choroby. Pełny schemat obejmuje trzy dawki, a ochronę na bieżący sezon uzyskuje się już po dwóch.

  • vaccines Preparaty: Szczepionki inaktywowane (np. Encepur, FSME-IMMUN), w wersjach dla dorosłych i dla dzieci.
  • schedule Schemat: Trzy dawki: pierwsza, druga po 1-3 miesiącach, trzecia po drugiej dawce - 9-12 miesięcy dla preparatu np. Encepur albo 5-12 miesięcy dla np. FSME-IMMUN; dostępny wariant przyspieszony przed wyjazdem.
  • payments Cena: Od 190 zł za dawkę (Encepur), FSME-IMMUN 240 zł; do tego badanie kwalifikacyjne przed każdą dawką (70 zł). Jeśli korzystasz z konsultacji lekarskiej (100 zł), kwalifikacja przy tej wizycie jest w niej zawarta.
UMÓW SZCZEPIENIE Cennik szczepień

Rezerwacja terminu szczepienia przeciw KZM we Wrocławiu

Po powrocie z podróży

KZM a powrót z podróży

Autoobserwacja zdrowia po powrocie z tropików pozwala wcześnie wykryć ewentualne zakażenie i wdrożyć leczenie.

schedule

Obserwuj się przez cztery tygodnie po ukąszeniu

Okres wylęgania wynosi zwykle 7-14 dni, ale sięga nawet 28.

Jeśli w podróży doszło do ukąszenia przez kleszcza lub przebywałeś w terenie leśnym w rejonie endemicznym, okres obserwacji obejmuje około czterech tygodni po powrocie. Szczególnie ważny jest schemat dwufazowy: infekcja grypopodobna, kilka dni poprawy, a potem nawrót gorączki z bólem głowy. Zgłaszając się do lekarza, powiedz nie tylko o ukąszeniu, ale i o tym, gdzie przebywałeś oraz czy jadłeś lokalne sery z niepasteryzowanego mleka - druga droga zakażenia bywa pomijana w wywiadzie.

Brak zauważonego kleszcza nie wyklucza zakażenia

Brak zauważonego kleszcza nie wyklucza KZM. Nimfy mają rozmiar ziarnka maku, a ich ukąszenie jest bezbolesne, więc większość chorych nie pamięta momentu ukąszenia. Decyduje pobyt w rejonie endemicznym, nie wspomnienie kleszcza.

Częste pytania

Nie, choć przenosi je ten sam kleszcz i można zarazić się obiema naraz. KZM wywołuje wirus i nie ma na niego leczenia przyczynowego, ale istnieje szczepionka. Boreliozę wywołuje bakteria, leczy się ją antybiotykami, natomiast szczepionki przeciw niej nie ma.
Pełny schemat to trzy dawki. Ochronę na bieżący sezon, sięgającą około 90 procent, uzyskuje się już po dwóch dawkach podanych w odstępie 1-3 miesięcy. Trzecia dawka, po 5-12 miesiącach, zapewnia ochronę wieloletnią.
Prawdopodobnie tak, w schemacie przyspieszonym. Skrócone odstępy między pierwszymi dawkami pozwalają uzyskać ochronę w ciągu 2-3 tygodni. Wariant dobiera lekarz zależnie od preparatu i terminu wyjazdu.
Pierwszą dawkę przypominającą podaje się zwykle po 3 latach od zakończenia schematu podstawowego, a kolejne co 3-5 lat. U osób powyżej 60. roku życia zaleca się krótsze odstępy, ponieważ odpowiedź immunologiczna słabnie z wiekiem.
Tak. Drugą drogą jest spożycie niepasteryzowanego mleka koziego, owczego lub krowiego oraz wytworzonych z niego serów, pochodzących z rejonów endemicznych. Ta droga odpowiada za część zachorowań w Alpach i na Bałkanach i bywa pomijana w wywiadzie.
Niestety nie w takim stopniu jak przed boreliozą. Wirus znajduje się w ślinie kleszcza i przenika już w pierwszych minutach żerowania, podczas gdy bakteria boreliozy potrzebuje zwykle kilkunastu godzin. Przed KZM skutecznie chroni wyłącznie szczepienie.

Zabezpiecz się przed Kleszczowe zapalenie mózgu

Skonsultuj się z lekarzem, aby upewnić się, czy szczepienie jest zalecane dla Twojego kierunku.

Umów wizytę +48 696 353 300
lek. med. Anna Dukiel

Lekarz, który rozumie podróżnych

lek. med. Anna Dukiel

Lekarz z ponad 1000 przygotowanych pacjentów do wyjazdów na wszystkie kontynenty. Mam doświadczenie w ocenie ryzyka zdrowotnego podróżnych kierujących się do Azji, Afryki i Ameryki Południowej - regionów, które znam zarówno z aktualnych rekomendacji medycznych, jak i z własnych wypraw. Trekking wysokogórski, nurkowanie i wyprawy w głąb dżungli towarzyszą mi od lat.

  • Ponad 1000 przygotowanych podróżnych
  • Doświadczenie z Azji, Afryki i Ameryki Płd.
  • Kwalifikacja zgodna z aktualną wiedzą medyczną
Umów wizytę
Umów wizytę Zadzwoń