W skrócie
Wirusowe zapalenie wątroby typu A przez lata było we Wrocławiu rozpoznaniem sporadycznym i w większości zawleczonym: pojedyncze zachorowania rocznie, przeważnie u osób wracających z krajów o wysokiej endemiczności. Bieżący rok zmienił ten obraz. Od stycznia do 3 sierpnia 2026 roku Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny we Wrocławiu potwierdził 67 rozpoznań, a 73% z nich powiązał z ryzykownymi zachowaniami seksualnymi, czyli z drogą transmisji, która nie ma nic wspólnego z podróżą. To odwrócenie proporcji jest istotniejsze od samej liczby przypadków, ponieważ oznacza, że wirus krąży w populacji miasta niezależnie od ruchu turystycznego.
Skala ogniska i jego dynamika
Zestawienie ostatnich sześciu lat tłumaczy, dlaczego wrocławski sanepid mówi o wzroście epidemicznym. Do 2024 roku liczby utrzymywały się w granicach kilku do dziesięciu rozpoznań rocznie; skok nastąpił w dwóch ostatnich latach i trwa nadal.
Siedem miesięcy bieżącego roku przyniosło ponad dwukrotnie więcej rozpoznań niż dwanaście miesięcy roku poprzedniego. Ponieważ dane obejmują tylko przypadki potwierdzone laboratoryjnie i zgłoszone do nadzoru epidemiologicznego, rzeczywista liczba zakażeń jest wyższa. Zakażenie HAV u dzieci poniżej szóstego roku życia w większości przebiega bezżółtaczkowo albo całkowicie bezobjawowo, więc nie trafia do statystyki, mimo że osoba zakażona pozostaje źródłem transmisji dla otoczenia.
Rozpoznania stawiane są w szpitalnych oddziałach chorób zakaźnych, na podstawie obrazu klinicznego, wyników prób wątrobowych i serologii. Dotyczą przede wszystkim osób zameldowanych we Wrocławiu i w powiecie wrocławskim, ale też osób spoza tego obszaru przebywających w mieście w związku z pracą, nauką lub leczeniem. Sanepid prowadzi postępowanie wyjaśniające i nie wskazał dotąd jednego wspólnego źródła zakażenia: nie ustalono ogniska pokarmowego, ujęcia wody ani zakładu żywienia zbiorowego, który tłumaczyłby całość przypadków. Taki obraz odpowiada transmisji rozproszonej, podtrzymywanej przez kontakty międzyludzkie.
Drogi zakażenia i grupy szczególnego ryzyka
Hepatowirus A jest bezotoczkowym wirusem RNA przenoszonym drogą fekalno-oralną. Cząstki wirusa są wydalane z kałem osoby zakażonej i trafiają do organizmu kolejnej osoby przez zanieczyszczone ręce, żywność, wodę albo przedmioty codziennego użytku. Ten sam mechanizm obejmuje kontakty seksualne, w których dochodzi do kontaktu oralno-analnego, i właśnie ta droga odpowiada za większość tegorocznych rozpoznań we Wrocławiu.
| Droga transmisji | Mechanizm i typowe okoliczności |
|---|---|
| Kontakt bezpośredni | Zanieczyszczone ręce po skorzystaniu z toalety, następnie kontakt z żywnością, klamką, telefonem lub inną osobą |
| Żywność | Niemyte warzywa i owoce, owoce morza z akwenów zanieczyszczonych ściekami, produkty spożywane bez obróbki termicznej |
| Woda | Ujęcia bez skutecznego uzdatniania, lód z wody niewiadomego pochodzenia |
| Kontakty seksualne | Praktyki oralno-analne; we Wrocławiu powiązane z 73% tegorocznych rozpoznań |
| Warunki bytowe | Przeludnienie, ograniczony dostęp do bieżącej wody i urządzeń sanitarnych |
Najwięcej zachorowań notuje się w dwóch grupach wiekowych: 21-29 oraz 31-38 lat. Do grup zwiększonego ryzyka sanepid zalicza osoby z bezpośredniego otoczenia chorego, pracowników mających kontakt ze ściekami i odpadami komunalnymi, osoby przyjmujące substancje psychoaktywne, podróżnych wracających z rejonów o częstszym występowaniu WZW A oraz osoby zatrudnione przy produkcji, przetwórstwie i dystrybucji żywności. Ta ostatnia grupa ma znaczenie podwójne: zakażony pracownik gastronomii może zainicjować ognisko pokarmowe obejmujące kilkadziesiąt osób.
Wirus zachowuje zakaźność poza organizmem przez wiele godzin, a w środowisku wodnym przez tygodnie. Jest oporny na wysychanie, niskie pH i wiele powszechnie stosowanych detergentów. Skutecznie inaktywuje go gotowanie przez co najmniej minutę w temperaturze powyżej 85 stopni Celsjusza, promieniowanie ultrafioletowe oraz preparaty dezynfekcyjne zawierające chlor. Alkoholowe środki do rąk działają na HAV słabiej niż na wirusy osłonkowe, dlatego mycie rąk wodą z mydłem pozostaje podstawą postępowania, a preparat alkoholowy jest uzupełnieniem tam, gdzie bieżącej wody nie ma.
Osoba zakażona wydala wirusa z kałem już 1-2 tygodnie przed wystąpieniem pierwszych objawów, a szczyt zakaźności przypada na okres poprzedzający żółtaczkę. W tym czasie nie ma powodu, żeby podejrzewać u siebie chorobę wątroby, ani żeby wykonać badania. Zanim rozpoznanie zostanie postawione, chory zdąży zakazić osoby ze wspólnego gospodarstwa domowego i najbliższego otoczenia. Ta różnica między okresem zakaźności a okresem objawowym tłumaczy, dlaczego ogniska WZW A ujawniają się z kilkutygodniowym opóźnieniem wobec rzeczywistej transmisji.
Objawy wirusowego zapalenia wątroby typu A
Przebieg zakażenia dzieli się na dwie fazy. Faza zwiastunowa, trwająca zwykle od kilku dni do tygodnia, przypomina infekcję ogólnoustrojową: pojawia się gorączka, znaczne osłabienie, bóle mięśni i stawów, nudności, utrata apetytu, niekiedy niechęć do potraw tłustych i papierosów, a także dolegliwości w prawym podżebrzu. Na tym etapie rozpoznanie stawiane jest rzadko, ponieważ obraz kliniczny nie różni się od typowej infekcji wirusowej.
Faza żółtaczkowa rozwija się u części chorych i jest momentem, w którym choroba staje się rozpoznawalna:
- zażółcenie twardówek i skóry, zwykle jako pierwsze widoczne na białkówkach oczu,
- ciemne zabarwienie moczu wynikające z wydalania bilirubiny sprzężonej,
- odbarwiony, gliniasty stolec,
- świąd skóry przy cholestatycznym przebiegu,
- powiększenie wątroby wyczuwalne w badaniu palpacyjnym.
Żółtaczka utrzymuje się od kilku dni do kilku tygodni, a pełne ustąpienie zmęczenia bywa rozciągnięte na dwa do trzech miesięcy. Prawdopodobieństwo wystąpienia objawów rośnie z wiekiem: u dzieci poniżej szóstego roku życia zakażenie w około 70% przebiega bez żółtaczki, natomiast u osób dorosłych obraz jawny klinicznie jest regułą. Z wiekiem rośnie też ryzyko przebiegu ciężkiego, zwłaszcza u osób z wcześniejszą chorobą wątroby, w tym z przewlekłym zakażeniem HBV lub HCV oraz z chorobą alkoholową.
Objawy z tej listy, zwłaszcza zażółcenie twardówek i ciemny mocz, wymagają zgłoszenia się do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, a nie obserwacji w domu. Wczesne rozpoznanie ma sens nie tylko dla chorego. Pozwala objąć nadzorem epidemiologicznym osoby z jego otoczenia i zaproponować im szczepienie poekspozycyjne, zanim rozwinie się u nich choroba.
Rozpoznanie i przebieg
Podstawą rozpoznania jest wykrycie przeciwciał anty-HAV w klasie IgM, które pojawiają się w surowicy około pięciu do dziesięciu dni przed wystąpieniem objawów i utrzymują się przez kilka miesięcy. Przeciwciała w klasie IgG świadczą o przebytym zakażeniu albo o szczepieniu i utrzymują się dożywotnio. Badaniom serologicznym towarzyszy ocena aktywności aminotransferaz, których wartości w ostrej fazie sięgają wielokrotności normy, oraz stężenia bilirubiny.
Wirusowe zapalenie wątroby typu A nie przechodzi w postać przewlekłą i nie prowadzi do marskości ani do raka wątrobowokomórkowego, co odróżnia je od zakażeń HBV i HCV. Nie istnieje leczenie przyczynowe; postępowanie polega na odpoczynku, nawodnieniu, unikaniu alkoholu i leków metabolizowanych w wątrobie oraz na monitorowaniu parametrów wątrobowych. Przebycie choroby pozostawia odporność dożywotnią. Postać piorunująca, z ostrą niewydolnością wątroby, jest rzadka, ale występuje, i dotyczy przede wszystkim osób starszych oraz chorych z wcześniejszym uszkodzeniem miąższu wątroby.
Szczepienie przeciw WZW A i pozostałe metody ochrony
Sanepid wskazuje dwie uzupełniające się drogi zapobiegania, przy czym szczepienie określa jako metodę najskuteczniejszą.
Higiena
- mycie rąk wodą z mydłem po skorzystaniu z toalety i przed przygotowaniem posiłku
- mycie warzyw i owoców wodą pewnego pochodzenia
- obróbka termiczna owoców morza
- dezynfekcja powierzchni preparatami chlorowymi w otoczeniu chorego
Szczepienie przeciw WZW A
- szczepionka inaktywowana, nie zawiera żywego wirusa
- rejestracja od ukończenia pierwszego roku życia
- schemat dwudawkowy, druga dawka po 6-12 miesiącach
- dostępny preparat skojarzony przeciw WZW A i WZW B
Szczepionka przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A zawiera inaktywowane cząstki wirusa, więc nie może wywołać choroby. Odsetek osób, u których po pełnym schemacie stwierdza się ochronne miano przeciwciał, przekracza 95%. Odporność poszczepienna po drugiej dawce utrzymuje się co najmniej 25 lat, a modele farmakokinetyczne wskazują na ochronę prawdopodobnie dożywotnią, dlatego Światowa Organizacja Zdrowia nie zaleca rutynowego podawania dawek przypominających poza sytuacjami szczególnymi.
| Etap schematu | Termin podania | Efekt |
|---|---|---|
| Pierwsza dawka | Optymalnie 2-4 tygodnie przed narażeniem | Ochronne miano przeciwciał u większości osób po 2-4 tygodniach, utrzymujące się około roku |
| Druga dawka | 6-12 miesięcy po pierwszej | Przedłużenie ochrony na co najmniej 25 lat, według modeli prawdopodobnie dożywotnio |
| Profilaktyka poekspozycyjna | Do 14 dni od kontaktu z chorym | Lekarz może zalecić szczepienie osobom z otoczenia chorego, także po narażeniu |
| Preparat skojarzony A i B | Schemat trzydawkowy 0-1-6 miesięcy | Jednoczesna ochrona przeciw WZW typu A i typu B |
Preparaty przeciw WZW A dostępne w poradni
| Preparat | Chroni przed | Schemat | Dla kogo |
|---|---|---|---|
| Havrix (GSK) | WZW typu A | 2 dawki, druga po 6-12 miesiącach | dorośli i dzieci od 1. roku życia |
| Avaxim (Sanofi) | WZW typu A | 2 dawki, druga po 6-12 miesiącach | młodzież od 16 lat i dorośli |
| Twinrix (GSK) | WZW typu A i typu B | 3 dawki w schemacie 0-1-6 miesięcy albo przyspieszonym 0-7-21 dni | dorośli, wersja pediatryczna od 1. roku życia |
Wszystkie trzy preparaty są inaktywowane, więc żaden nie zawiera żywego wirusa. Wybór zależy od wieku, historii szczepień i czasu do wyjazdu. Przy krótkim terminie waży to, że ochrona pojawia się już po pierwszej dawce, a Twinrix ma dodatkowo schemat przyspieszony. Ceny podaje cennik szczepień.
Szczepienie przeciw WZW A nie należy w Polsce do szczepień obowiązkowych ujętych w Programie Szczepień Ochronnych, w odróżnieniu od szczepienia przeciw WZW B, objętego powszechnym szczepieniem noworodków od lat dziewięćdziesiątych. Dorosły mieszkaniec Wrocławia, który nie przebył zakażenia i nie szczepił się przed wcześniejszą podróżą, jest wobec HAV podatny.
Historię szczepień znajdziesz w Internetowym Koncie Pacjenta albo w książeczce szczepień, a wpisy sprzed wyjazdów zagranicznych także w Międzynarodowej Książeczce Szczepień. Jeżeli wpisu nie ma, lekarz może zalecić szczepienie albo wcześniejsze oznaczenie przeciwciał anty-HAV w klasie IgG. Dodatnie IgG oznacza odporność po przebytym zakażeniu lub po szczepieniu i zwalnia z podania preparatu. Oznaczenie przeciwciał bywa uzasadnione zwłaszcza u osób urodzonych przed 1980 rokiem, które dorastały w okresie znacznie wyższej zapadalności w Polsce, a więc mogły przechorować WZW A bezobjawowo.
Co ognisko we Wrocławiu zmienia dla podróżnych
Zalecenia dla osób wyjeżdżających pozostają bez zmian. Szczepienie przeciw WZW typu A należy do podstawowego zestawu przed wyjazdem do krajów o niższym standardzie sanitarnym, obok szczepienia przeciw durowi brzusznemu, i dotyczy zarówno Azji Południowo-Wschodniej, jak i Afryki Północnej, Bliskiego Wschodu, Ameryki Środkowej i Południowej.
Zmienia się natomiast punkt wyjścia rozmowy w gabinecie. Dotychczas kwalifikacja do tego szczepienia zaczynała się od kierunku podróży, a wskazaniem był wyjazd. Przy transmisji lokalnej we Wrocławiu zasadne jest pytanie o własny stan odporności niezależnie od tego, czy i dokąd planujesz wyjazd. Osoby, które ustalają zestaw szczepień przed podróżą, mają dobrą okazję, żeby uzupełnić ochronę, która przydaje się także na miejscu.
O kwalifikacji do szczepienia decyduje lekarz podczas badania kwalifikacyjnego, biorąc pod uwagę stan zdrowia, dotychczasowe szczepienia, planowany termin wyjazdu i ewentualne przeciwwskazania. Zakres badań i dobór preparatu ustala się indywidualnie. Schemat, przeciwwskazania i ceny opisaliśmy na stronie szczepienia przeciw WZW A, a przebieg samej choroby w poradniku o WZW typu A. Wątpliwość, czy szczepienie jest wskazane w konkretnej sytuacji, rozstrzyga rozmowa z lekarzem, w tym konsultacja online.
