Kleszczowe zapalenie mózgu? Jest na to szczepionka.
Kleszczowe Zapalenie Mózgu (KZM) — wszystko, co warto wiedzieć
Anna Dukiel
22.03.2026
W tym artykule dowiesz się:
Kiedy najepiej się zaszczepić?
Najlepszym momentem na rozpoczęcie szczepień jest okres co najmniej 6–8 tygodni przed sezonem kleszczy. Daje to lekarzowi czas na przeprowadzenie szczegółowej konsultacji, dobranie odpowiednich preparatów oraz zaplanowanie harmonogramu szczepień, szczególnie jeśli wymagają one kilku dawek w określonych odstępach czasu. Wczesne zgłoszenie się do placówki pozwala organizmowi na wytworzenie pełnej odporności, a także daje większy komfort i bezpieczeństwo. Im wcześniej rozpoczniemy proces szczepień, tym lepiej — ostateczny termin zależy jednak od wybranej szczepionki i indywidualnych zaleceń lekarza.
Objawy KZM — dwie fazy choroby
Choroba przebiega w dwóch fazach:
Faza I — grypopodobna Początkowo KZM przypomina zwykłą infekcję wirusową. Pojawiają się gorączka, silne bóle głowy, mięśni i stawów oraz nudności. Ta faza trwa zazwyczaj kilka dni, po których następuje pozorna poprawa.
Faza II — neurologiczna U 20–30% chorych, po kilku dniach pozornej poprawy, rozwija się poważniejsza faza z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego. Objawia się ona:
- światłowstrętem
- zaburzeniami koncentracji i sennością
- dezorientacją i zaburzeniami równowagi
- sztywnością karku
- niedowładem lub porażeniem kończyn
Powikłania i kiedy pilnie zgłosić się do lekarza
W ciężkich przypadkach KZM może dojść do:
- zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (~50% przypadków neurologicznych)
- zapalenia mózgu (~40%)
- zapalenia rdzenia kręgowego (~10%)
U 10–20% osób z zajęciem układu nerwowego występują trwałe powikłania, takie jak: problemy z pamięcią, przewlekłe bóle głowy, niedowłady czy zaburzenia koncentracji. Śmiertelność w Europie wynosi 0,5–2%.
Do lekarza należy zgłosić się niezwłocznie, jeśli po ukąszeniu kleszcza pojawią się:
- wysoka gorączka lub silny ból głowy
- sztywność karku
- zaburzenia neurologiczne
- rumień wędrujący na skórze w ciągu 30 dni od ukąszenia (może wskazywać na boreliozę)
Gdzie występuje KZM?
Na świecie odnotowuje się rocznie około 10 000–12 000 klinicznych przypadków KZM. W Europie liczba ta wynosi ok. 3–4 tys. rocznie.
W Polsce najwięcej przypadków notuje się w województwach: podlaskim, warmińsko-mazurskim i mazowieckim — jednak kleszcze z wirusem mogą występować w całym kraju.
Na świecie choroba jest endemiczna przede wszystkim w:
- Europie Środkowej, Północnej i Wschodniej (Austria, Czechy, Słowacja, Słowenia, Polska, Litwa, Łotwa, Estonia, Niemcy, Szwecja, Finlandia)
- Rosji (europejska część kraju, Syberia, Ural, Daleki Wschód)
- Azji Północnej i Wschodniej (północne Chiny, Mongolia, sporadycznie Japonia)
Jak się chronić przed KZM?
Najlepiej stosować kilka metod ochrony jednocześnie:
Szczepienie — najskuteczniejsza metoda ochrony (skuteczność powyżej 95%). Nie istnieje żaden lek przeciwwirusowy na KZM, dlatego profilaktyka jest kluczowa.
Odpowiedni ubiór — długie spodnie, skarpetki zakrywające nogawki, pełne buty, koszula z długim rękawem. Jasne kolory ułatwiają zauważenie kleszcza.
Repelenty — stosuj preparaty na skórę i ubranie zawierające DEET, ikarydynę lub IR3535.
Po powrocie — dokładnie obejrzyj skórę i włosy.
Unikaj surowego mleka — wirus może być przenoszony przez mleko zakażonych zwierząt.
Schemat szczepień przeciw KZM
Pełna ochrona wymaga 3 dawek szczepionki. Dostępne są dwa preparaty:
FSME-IMMUN:
- Dawka 1: dowolny dzień
- Dawka 2: po 1–3 miesiącach
- Dawka 3: po 5–12 miesiącach od dawki 1
Encepur:
- Dawka 1: dowolny dzień
- Dawka 2: po 1–3 miesiącach
- Dawka 3: po 9–12 miesiącach od dawki 1
- Schemat przyspieszony: dawki w dniach 0, 7 i 21
Dawki przypominające: co 3–5 lat (w zależności od wieku). W przypadku schematu przyspieszonego dawkę przypominającą należy podać 12–18 miesięcy po zakończeniu cyklu podstawowego.
Kto powinien się zaszczepić?
Szczepienie jest szczególnie zalecane osobom z podwyższonym ryzykiem kontaktu z kleszczami:
- Osoby często przebywające w lesie, na łąkach lub w ogrodzie
- Leśnicy, rolnicy i pracownicy terenowi
- Osoby uprawiające trekking, bieganie terenowe, grzybobranie
- Podróżujący do rejonów endemicznych (północno-wschodnia Polska, Europa Środkowa i Wschodnia, leśne regiony Azji)
- Osoby powyżej 50–60 roku życia (u nich choroba przebiega ciężej)
- Osoby z chorobami przewlekłymi
- Mieszkańcy terenów leśnych
W Polsce szczepienie przeciw KZM nie jest obowiązkowe, ale jest silnie zalecane w wielu regionach kraju.
Jak prawidłowo usunąć kleszcza?
Do usunięcia kleszcza użyj cienkiej pęsety, specjalnej karty lub lassa do usuwania kleszczy.
Krok po kroku:
- Przyłóż pęsetę tuż przy skórze, jak najbliżej miejsca wkłucia
- Nie chwytaj za odwłok — możesz wcisnąć zawartość kleszcza do rany
- Pociągnij zdecydowanie i powoli do góry, bez kręcenia i szarpania
- Umyj skórę wodą z mydłem i zdezynfekuj ranę
- Dokładnie umyj ręce
Obserwuj miejsce ukąszenia przez kilka tygodni. Zgłoś się do lekarza, jeśli pojawi się rumień wędrujący, gorączka, bóle mięśni lub objawy neurologiczne.
Czego NIE robić: nie smaruj kleszcza tłuszczem, alkoholem ani masłem, nie przypalaj go, nie wyciskaj palcami. Takie metody zwiększają ryzyko zakażenia.